Wie in 1975 door Zuid-Berghuizen wandelde, bevond zich in een jonge wijk vol leven. Kinderen speelden op straat, scholen draaiden op volle capaciteit en de Mariakerk vormde met het winkelcentrum het hart van een hechte gemeenschap. De meeste bewoners waren jonge gezinnen die een koop- of huurwoning betrokken. Sportverenigingen, buurtwinkels en kerkelijke activiteiten zorgden voor een sterk gemeenschapsgevoel.
Doorkijkje in het nieuwe wijkdeel Stakenbeek 1, met op de achtergrond het appartementencomplex Leemstaete.
Initiatiefrijke wijk weer volop in beweging
Ruim 50 jaar na het midden van de jaren ’70 is Zuid-Berghuizen nog altijd herkenbaar als een wijk met een eigen identiteit, maar tegelijkertijd is er veel veranderd. De wijk heeft een ontwikkeling doorgemaakt die zich grofweg laat samenvatten in drie fases: een periode van groei, een lange tijd van stabiliteit en een nieuwe periode van een grootscheepse herontwikkeling die momenteel volop gaande is. Om die ontwikkeling goed te begrijpen, is het nodig terug te kijken naar de periode waarin Zuid-Berghuizen uitgroeide van uitbreidingswijk tot een gevestigde woonomgeving met ambitieuze voornemens. Eén daarvan: de in gang gezette transformatie van de locatie Mariakerk. Een tweede project: de nieuwe wijkdelen Stakenbeek 1 en 2.
Rond 1975 telde de wijk meerdere lagere scholen, kleuterscholen en een mavo. Winkels waren gericht op de dagelijkse behoeften van bewoners en verenigingen als FC Berghuizen, de handbalclub en verschillende klootschietverenigingen speelden een belangrijke rol in het sociale leven. Hoewel Zuid-Berghuizen vanaf 1955 na de annexatie officieel onderdeel was van de stad Oldenzaal, had de wijk in veel opzichten het karakter van een dorp. Veel bewoners kenden elkaar en een groot deel van het dagelijks leven speelde zich binnen de eigen wijk af.
Een beeld van de straks geheel verbouwde en vernieuwde Mariakerk aan de zijde van de Burgemeester Wallerstraat. Een ambitieus stukje wijkvernieuwing.
Tussen 1985 en 1995 deden zich veranderingen voor die minder zichtbaar waren in het straatbeeld, maar die wel grote invloed hadden op het karakter van de wijk. De ontkerkelijking werd merkbaar. Het kerkbezoek liep terug en de rol van de parochie als vanzelfsprekend middelpunt van het sociale leven nam af.
Ook scholen kregen te maken met teruglopende leerlingenaantallen. Tegelijkertijd voelden buurtwinkels steeds meer concurrentie van grotere winkelvoorzieningen elders in Oldenzaal. De eerste generatie bewoners werd ouder en de wijk begon langzaam maar zeker te vergrijzen. Toch bleef de sociale samenhang opmerkelijk sterk. Verenigingen, sportclubs en buurtactiviteiten bleven bewoners met elkaar verbinden. Daardoor behield Zuid-Berghuizen ondanks maatschappelijke veranderingen haar karakter als hechte gemeenschap.
Geen grootschalige vernieuwing
Terwijl elders in Nederland complete woonwijken werden aangepakt, werd voor Zuid-Berghuizen vooral gekozen voor geleidelijke verbetering van wat al aanwezig was. Tussen 1995 en 2005 lag de nadruk vooral op renovatie van bestaande woningen, verbetering van de openbare ruimte en behoud van het aanwezige groen.
Vanaf ongeveer 2005 ontstond het besef dat Zuid-Berghuizen niet langer een groeiwijk was, maar een wijk die moest inspelen op nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen. Leefbaarheid, verkeersveiligheid, ontmoeting, natuur en vergrijzing werden belangrijke thema’s.
Die veranderende kijk op de wijk werd niet alleen zichtbaar in beleid, maar ook in de inrichting van de openbare ruimte. Een van de meest zichtbare voorbeelden daarvan is de ontwikkeling van de Stakenbeekzone. De Stakenbeek is de afgelopen jaren getransformeerd van een achterzijde van een uitgerangeerd bedrijventerrein naar de groene ruggengraat van het nieuwe woongebied Stakenbeek. Langs de beek zijn brede, natuurvriendelijke oevers aangelegd.
De Stakenbeek als visitekaartje van Zuid-Berghuizen.
De beekzone heeft tegenwoordig een belangrijke functie voor waterberging, met wadi’s die regenwater tijdelijk kunnen opvangen bij hevige buien. Er is een parkachtige groenstrook ontstaan met bomen, wandelpaden en natuurlijke speelvoorzieningen voor bewoners van Zuid-Berghuizen en de nieuwe woongebieden Stakenbeek. Dit jaar zijn nieuwe fiets- en voetgangersbruggen geplaatst en is de beekzone verder ingericht met een fietspad als handige maar ook recreatieve verbinding tussen de Boerskottenlaan en de Kleibultweg op het bedrijventerrein. De wijkbewoners vinden die veranderingen en verbeteringen prima. Maar bij een deel van hen was al eerder het besef gegroeid dat zij zelf invloed konden uitoefenen op de toekomst van hun wijk.
Bewoners schrijven mee aan de toekomst
Dat leidde uiteindelijk tot een nieuwe fase, waarin bewoners niet langer alleen reageerden op plannen, maar zelf initiatief namen. Zo volgde een belangrijk omslagpunt tussen 2015 en 2020. Bewoners namen in 2017 met de oprichting van de Stichting Kansrijk Berghuizen namelijk zelf het initiatief om na te denken over de toekomst van hun wijk. In een gezamenlijke toekomstvisie werd de wijk nadrukkelijk gepresenteerd als een ‘dorp binnen de stad’. Bewoners pleitten voor meer ontmoetingsplekken, een versterking van het gebied rond de Mariakerk en de aanleg van een echt dorpsplein tussen kerk en winkelcentrum. Ook het behoud van de eigen identiteit van Berghuizen stond centraal. Aan het begin van vier invalswegen werden dan ook borden geplaatst met de tekst: ‘Welkom in Zuid-Berghuizen, een heus dorp binnen de stad.’ Wat wil je meer om je identiteit te benadrukken?
In 2019 werd de wijkvisie door Kansrijk Berghuizen aangeboden aan burgemeester Patrick Welman. De boodschap was duidelijk: Welkom in Zuid-Berghuizen, een heus dorp binnen de stad.
Voor het eerst in decennia veranderde het perspectief op de wijk. Zuid-Berghuizen werd niet langer beschouwd als een afgeronde woonwijk, maar opnieuw als een gebied waar ruimte was voor groei. Die veranderde blik kreeg vervolgens concreet vorm in een aantal grote woningbouwprojecten.
Tussen spoorlijn en Stakenbeek maakten zo onder andere het Gemeentelijk Energiebedrijf (GEB), de dienst openbare werken en sportschool Marian plaats voor circa 140 woningen. Stakenbeek 1 is inmiddels volledig gerealiseerd. Dit wijkdeel bestaat uit een mix van vrijstaande woningen, twee-onder-een-kapwoningen, rijwoningen en appartementen. Door deze variatie biedt de wijk woonruimte aan zowel starters, gezinnen als senioren.
Nieuwe bruggen
Met de in gang gezette herontwikkeling van Stakenbeek fase 2 ten zuiden van de spoorlijn en ten oosten van de Helmichstraat ontstaat een nieuw woongebied met ongeveer 160 woningen. Bedrijven als de textiel- en jutefabriek Zwartz, Plasticon en loodgietersbedrijf Kip moesten hiervoor wijken. Het plan omvat vrijstaande woningen, twee-onder-een-kapwoningen, rijwoningen en appartementen. Het gebied wordt autoluw en krijgt een klimaatbestendige inrichting met wadi’s en natuurvriendelijke oevers van de beek. Om de verbinding tussen de oude en nieuwe wijkdelen te versterken zijn in april na de brug in het verlegde van de Lijsterstraat nog twee fiets- en voetgangersbruggen geplaatst. ’s Avonds zijn deze bruggen fraai verlicht. Sinds 2014 vormt De Groene Loper onder de spoorlijn een tweede verbinding tussen Zuid-Berghuizen en de binnenstad. Een vervallen bedrijfsterrein ‘achter het spoor’ werd een nieuwe, moderne woonwijk met een in het oog springende architectuur van veel woningen. Een immense verandering.
Comfortabele woningen in het nieuwe wijkdeel Stakenbeek 1.
De groei van het aantal woningen heeft vanzelfsprekend gevolgen voor de bereikbaarheid en verkeersveiligheid in de wijk. De infrastructuur wordt aangepast aan de groei van de wijk. Het Rijk kende Oldenzaal in 2025 een bijdrage van 4,4 miljoen euro toe voor verkeersmaatregelen in Zuid-Berghuizen. Die investering moet zorgen voor meer verkeersveiligheid, betere voorzieningen voor fietsers en een betere scheiding van auto- en fietsverkeer. Tegelijkertijd wordt hiermee vooruitgelopen op de komst van ongeveer 350 nieuwe woningen in Oldenzaal-Zuid. Een groep bewoners van de Burgemeester Wallerstraat stelde met leden van Kansrijk en een verkeerskundige een compleet verkeersplan samen voor de druk bereden Burgemeester Wallerstraat. Er moet minder (doorgaand) verkeer over deze splijtzwam midden door de wijk. De plannen worden tussen 2027 en 2031 uitgevoerd. Zo’n compleet aangepaste veel veiliger route met wateropvang en veel groen en een smallere straat die volledig 30 km/u zone wordt betekent eveneens een enorme positieve verandering in de wijk.
Bewoners stelden met twee bestuursleden van Kansrijk Berghuizen zelf een plan op voor een verkeersveiliger Burgemeester Wallerstraat. Een goed voorbeeld uit een participerende en initiatiefrijke wijk.
Maar de veranderingen beperken zich niet tot woningbouw en verkeer. Ook op plekken die van oudsher bepalend waren voor de identiteit van Zuid-Berghuizen vinden ingrijpende ontwikkelingen plaats. De Mariakerk is verkocht aan ontwikkelaar Jouw Wonen en is niet gesloopt, maar wordt momenteel herontwikkeld. Inmiddels is na een lange vergunningprocedure begonnen met de transformatie van het kerkgebouw naar een woon- en zorgomgeving. In het Mariahuys komt onder andere zorgverlener Eminent. Jouw Wonen trekt met het kantoor in de kerk, er komen zorg gerelateerde ruimtes zoals behandel- of therapieruimten en er komen ontmoetingsfuncties. De pastorie blijft behouden en krijgt een nieuwe bestemming en de nog actieve geloofsgemeenschap blijft tot haar eigen geluk beschikken over een ontmoetingsruimte. Op het buitenterrein komt het Berghuys met 15 koopappartementen met een parkeerkelder. Aan de overzijde van de straat heeft het winkelcentrum de afgelopen jaren een duidelijke ontwikkeling doorgemaakt.
Een grote verandering in het hart van de wijk. De Mariakerk wordt een multifunctioneel gebouw met naast de pastorie onder meer het appartementencomplex Berghuys.
De grootste verandering van de afgelopen periode op het tegenover de kerk gelegen winkelcentrum was de forse uitbreiding van de Albert Heijn-vestiging. Hiervoor werd het voormalige pand van Slagerij Kosse bij de supermarkt getrokken, waardoor aanzienlijk meer winkeloppervlakte ontstond. Ook Medikamente Die Grenze en slijterij De Smorre hebbent een ingrijpende modernisering ondergaan. Daar staat tegenover dat er geen slager meer is. Jan en Nicole Olde Dubbelink beëindigden enkele jaren geleden hun zaak. Al deze veranderingen samen maken duidelijk hoe sterk de wijk is veranderd. Maar hoe zou dat eruitzien door de ogen van iemand die hier 50 jaar geleden woonde?
Wat een bewoner uit 1975 vandaag zou zien
Een inwoner die Zuid-Berghuizen in 1975 verliet en in 2026 voor een wijkwandeling terugkeert, treft een wijk aan die tegelijk vertrouwd en veranderd is. De vier lagere scholen en drie kleuterscholen van toen zijn weg. De H. Hartschool werd eerst wijkcentrum en later gezondheidscentrum. De tweede helft van de jaren ’80 gesloopte Bernadette- en Paulusschool ruimden het veld voor woningbouw. Op het inmiddels ook al jaren braakliggende terrein van de Bernardusschool komen twaalf woningen in de sociale huursector. De Willibrordmavo aan de Helmichstraat fuseerde destijds met de Plechelmusmavo in de stad. Uit het daarna verbouwde en vernieuwde gebouw met de nieuwe naam Breedwijs is de welzijnsinstelling Impuls enkele jaren geleden vertrokken naar de binnenstad. In Breedwijs is basisschool De Leemstee gehuisvest evenals de organisaties Wijkracht en Was- en strijkservice WaST. Niet alleen gebouwen en voorzieningen veranderden; ook het verenigingsleven ontwikkelde zich mee met de tijd.
De wandelaar zal waarschijnlijk aangenaam verrast zijn als hij sportpark Hoge Venterink betreedt. FC Berghuizen beschikt op de flanken van de Oldenzaalse stuwwal over een van de mooiste en modernste voetbalaccommodaties in Twente. Het clubhuis wordt overdag volop gebruikt door organisaties voor dagbesteding en andere partijen. Al meer dan vier decennia is het een club voor hem en haar, nadat in de jaren ’80 een begin werd gemaakt met meiden- en vrouwenvoetbal. Aan de Enschedesestraat stopten René en Pauline Kothman in 2018 hun café annex dancing. Na enkele jaren van leegstand kocht ondernemer Herman Kemna de zaak. Kothman maakte zo een succesvolle herstart als uitgaans- en evenementencentrum.
FC Berghuizen is al meer dan vier decennia een club voor hem en haar. Hier de voetballende Meiden van Berghuizen in het midden van de jaren ’80 tijdens tv-opnamen voor het TROS-televisieprogramma De Bal is Rond.
De zoektocht naar ontmoeting en verbinding waar de wijk nu al enkele jaren op mikt is zichtbaar in de openbare ruimte. Park Stakenkamp in het hart van de wijk wordt tegenwoordig Ontmoetingspark Stakenkamp genoemd. De huiskamer van de wijk Erve Stakenboer staat naast de in 2022 geopende muziekkoepel. Eerst de Stichting Park Stakenkamp en als opvolger de Stichting Kansrijk Berghuizen hebben met WBO Wonen en de gemeente veel energie in het ooit toch wat vervallen park gestoken. Het is een feestje als in de middagpauze de 175 leerlingen van De Leemstee vanaf de speelplaats het park instormen. Ze bekijken de orchideeën in de vlindertuin, voetballen op het Fun Court en de kleintjes gaan spelen in de speeltuin of gezellig kletsen op de trapjes van de muziekkoepel. De schooljeugd heeft met het 3.2 ha. grote park de mooiste speelplaats in Twente. Bandjes en orkesten zorgen op de koepel twaalf keer in het seizoen voor mooie middagen, waarbij genieten en ontmoeten centraal staan. Tot de transformatie van het park behoort tevens de komst van een jeu de boulesbaan. Die nadruk op ontmoeting sluit aan bij een wijk waarvan de samenstelling de afgelopen decennia sterk is veranderd.
De in 2022 geopende muziekkoepel is een mooie aanwinst in Ontmoetingspark Stakenkamp en is inmiddels populair bij de muziekliefhebbers.
De bevolking van Zuid-Berghuizen bestaat heden ten dage namelijk niet meer voornamelijk uit jonge gezinnen, maar uit een gemengde groep bewoners waaronder veel senioren en in toenemende mate mensen uit andere en verre culturen. Zo vreemd is dat niet, omdat de wijk vanouds veel huurwoningen kent in de goedkopere sector. Daarmee komt de ontwikkeling van Zuid-Berghuizen in een breder perspectief te staan.
Wedergeboorte
Historisch gezien kent Zuid-Berghuizen twee grote ontwikkelingsgolven. De eerste vond plaats tussen ongeveer 1955 en 1975, toen na de annexatie van Berghuizen door Oldenzaal een complete woonwijk werd gebouwd. De tweede speelt zich af in de huidige tijd. Sinds ongeveer 2015 wordt de wijk namelijk opnieuw vormgegeven, ditmaal onder invloed van woningbouw, vergrijzing, duurzaamheid, klimaatadaptatie en veranderende vormen van ontmoeting. Waar de eerste golf draaide om bouwen en uitbreiding, staat de huidige ontwikkeling vooral in het teken van vernieuwing en aanpassing aan nieuwe maatschappelijke omstandigheden.
De uitdaging voor de komende jaren ligt daarbij voor de hand: hoe behoudt Zuid-Berghuizen haar dorpse karakter, terwijl tegelijkertijd honderden nieuwe woningen worden toegevoegd en er veel nieuwe bewoners arriveren. Het antwoord op die vraag zal bepalen hoe de wijk er over 50 jaar uitziet. Vast staat dat Zuid-Berghuizen opnieuw een periode van ingrijpende verandering doormaakt. De grootste sinds de wijk ooit werd gebouwd. Juist de combinatie van vernieuwing en verbondenheid maakt de wijk tot wat zij vandaag is: een buurt met geschiedenis én toekomst.
Dit artikel werd eerder gepubliceerd in het magazine ’n Hoesbreef van de historische vereniging De Dree Marken. Het thema van een speciale uitgave was: Wat veranderde er de afgelopen vijftig jaar in De Lutte, Beuningen en Zuid-Berghuizen (FN).
